Nieznany film z pogrzebu Marszałka Piłsudskiego odnaleziony po 91 latach. Bezcenne świadectwo historii trafiło do zbiorów publicznych

Narodowe Archiwum Cyfrowe udostępniło techniczną, poglądową wersję filmu 12 maja 2026 roku, w 91. rocznicę śmierci Józefa Piłsudskiego. Materiał przedstawia krakowskie uroczystości pogrzebowe jednej z najważniejszych postaci polskiej historii — twórcy Legionów Polskich, Naczelnika Państwa, zwycięzcy wojny polsko-bolszewickiej i symbolu odzyskanej niepodległości.

Jak podkreślają Archiwa Państwowe, nagranie mogło trafić do prywatnych zbiorów. Dzięki skorzystaniu z ustawowego prawa pierwokupu udało się zabezpieczyć je dla wspólnej pamięci i udostępnić badaczom oraz wszystkim zainteresowanym historią. Informacje o odzyskaniu materiału podały m.in. PAP i Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Film został nakręcony na taśmie 8 mm przez Tadeusza Rowińskiego, krakowskiego stomatologa i filmowca-amatora, który po wojnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Nagranie trwa 7 minut i 32 sekundy, jest nieme i zostało zarejestrowane z dwóch punktów obserwacyjnych — z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy Rynku Głównym w Krakowie.

Na filmie widać tłumy żałobników, fragmenty pochodu pogrzebowego oraz atmosferę miasta pogrążonego w ciszy i skupieniu. W kadrze pojawiają się także ważne postacie życia publicznego II Rzeczypospolitej, w tym prezydent Ignacy Mościcki oraz generał Edward Śmigły-Rydz towarzyszący Aleksandrze Piłsudskiej.

To, co czyni ten materiał szczególnie cennym, to jego prywatny, amatorski charakter. W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych nie jest to obraz przygotowany przez instytucję państwową ani zapis podporządkowany oficjalnej narracji. To spojrzenie świadka — człowieka stojącego wśród mieszkańców Krakowa, rejestrującego wydarzenie z bliska, bez inscenizacji i patosu typowego dla kronik.

Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najważniejszych momentów w historii II Rzeczypospolitej. Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i miały charakter narodowej żałoby. Ostatnim etapem tej drogi był Kraków, gdzie Marszałek został pochowany w kryptach Katedry Wawelskiej — w miejscu spoczynku królów i bohaterów narodowych.

Odnalezione nagranie jest wyjątkowym uzupełnieniem znanych dotąd materiałów fotograficznych i filmowych. Choć pogrzeb Piłsudskiego był szeroko dokumentowany, film Rowińskiego ma odrębną wartość źródłową. Pokazuje nie tylko oficjalny przebieg uroczystości, ale również emocje tłumu, przestrzeń miasta i atmosferę tamtego dnia.

Unikatowa taśma pojawiła się na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po jej identyfikacji Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z prawa pierwokupu, działając na podstawie przepisów ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Specjaliści ocenili stan zachowania taśmy jako dobry lub bardzo dobry, co pozwoliło na jej bezpieczne przejęcie i rozpoczęcie dalszych prac archiwalnych.

Udostępniona obecnie wersja ma charakter techniczny. To pierwszy etap prac nad pełnym cyfrowym zabezpieczeniem obrazu. Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje przygotowanie i udostępnienie cyfrowej wersji filmu w jakości odpowiadającej jego historycznemu znaczeniu.

Odnalezienie filmu po 91 latach to nie tylko sensacyjne odkrycie archiwalne. To także przypomnienie, jak ważną rolę pełnią instytucje chroniące narodowe dziedzictwo. Dzięki działaniom Archiwów Państwowych bezcenne świadectwo historii nie zniknęło w prywatnych zbiorach, lecz trafiło tam, gdzie może służyć wszystkim — do wspólnej pamięci.