Paracetamol challenge – niebezpieczny trend i reakcje instytucji

Postulat: leki OTC dla dorosłych

W reakcji na rosnące zainteresowanie wyzwaniem, poseł Marcin Józefaciuk zwrócił się do Ministerstwa Zdrowia i Ministerstwa Edukacji z interpelacją, w której zapytał o planowane działania. Wskazał, że obecnie paracetamol i inne leki bez recepty można kupić nie tylko w aptekach, lecz także w marketach, kioskach i na stacjach benzynowych, często bez kontroli wieku kupującego. Zdaniem posła warto rozważyć przepis, który ograniczy sprzedaż leków OTC poza aptekami do osób powyżej 18. roku życia. Sugerował również kampanię informacyjną dla rodziców o zagrożeniach związanych z wyzwaniami internetowymi.

Farmaceuci: zakaz sprzedaży leku dzieciom poniżej 16 lat

Problem łatwej dostępności leków bez recepty nie pojawił się wraz z paracetamolowym wyzwaniem. Już w 2017 r. Naczelna Rada Aptekarska (NRA) postulowała, aby osoby poniżej 16. roku życia nie mogły kupować leków w sklepach. Wiceprezes NRA Marek Tomków zwracał uwagę, że leki w sklepach często leżą w zasięgu dzieci, a sprzedawcy nie mają wiedzy farmaceutycznej. Według samorządu aptekarskiego sprzedaż leków powinna odbywać się w przeszklonych gablotach, do których klucz ma wyłącznie sprzedawca. 

W 2023 r. w raporcie „Pozaapteczny obrót lekami OTC: bezpieczeństwo, prawo, ekonomia i oczekiwania pacjenta” zaproponowano zakaz sprzedaży leków poza aptekami osobom poniżej 16 lat. Krzysztof Łanda, współautor raportu i były wiceminister zdrowia, argumentował, że młodzi ludzie często wykonują ryzykowne czynności inspirowane filmikami w internecie. „Nie brałbym odpowiedzialności jako regulator za sprzedaż leków w obrocie pozaaptecznym osobom poniżej 16. roku życia. Dzieci nie powinny kupować leków bez recepty w sklepie” – mówił.

Najnowsze stanowisko NRA z grudnia 2024 r. podkreślało, że wzrost zatruć lekami OTC wśród młodzieży (o 94 proc. w latach 2020‑2022) jest konsekwencją braku nadzoru nad sprzedażą pozaapteczną. Rada postulowała m.in. utworzenie rejestru placówek i wprowadzenie obowiązku zatrudniania farmaceutów. W dokumencie zapisano też, że w punktach obrotu pozaaptecznego leki nie powinny być wydawane osobom poniżej 16. roku życia.

Czy ograniczenia działają? Przykład ze Szwecji

Dyskusja o ograniczeniu dostępności leków toczą się również w innych krajach. W 2015 r. szwedzka Agencja Produktów Leczniczych zakazała sprzedaży tabletek paracetamolu w supermarketach po tym, jak liczba zatruć wzrosła dwukrotnie między 2000 a 2013 r. Rolf Gedeborg z agencji wyjaśniał, że istnieje związek między dostępnością a liczbą przypadków zatruć; w efekcie paracetamol można tam nabyć wyłącznie w aptekach. Ten przykład pokazuje, że rygorystyczne podejście może zmniejszyć liczbę nieodpowiedzialnych zakupów.

Paracetamol challenge jako katalizator zmian?

Paracetamol challenge ponownie otworzył debatę o obrocie lekami OTC. Eksperci ds. zdrowia publicznego zwracają uwagę, że zwiększona dostępność w supermarketach i na stacjach benzynowych sprzyja impulsywnemu nabywaniu leków i zwiększa ryzyko nadużyć. Z drugiej strony, dostępność w sklepach ułatwia samoleczenie w miejscowościach, gdzie trudno o aptekę. Środowisko farmaceutyczne proponuje więc nie całkowity zakaz, lecz „ucywilizowanie” obrotu: leki w sklepach mają być w gablotach, sprzedaż powinna podlegać rejestracji, a osoby niepełnoletnie nie powinny mieć do nich dostępu.

Na razie rząd nie wprowadził ustawowego zakazu sprzedaży paracetamolu nieletnim, ale Ministerstwo Zdrowia zapowiada prace nad ograniczeniem dostępu dzieci do leków OTC w placówkach pozaaptecznych. Wprowadzenie 16- lub 18-letniego progu wiekowego wymaga zmiany prawa i odpowiedniej kontroli, aby nie okazało się martwym przepisem.

Paracetamol challenge to kolejny dowód, że Internet potrafi przekształcić popularny lek w groźny „trend”. W odpowiedzi na rosnące zagrożenie lekarze, farmaceuci i politycy proponują zaostrzenie przepisów dotyczących sprzedaży leków bez recepty. Najdalej idące postulaty zakładają zakaz sprzedaży leków poza aptekami osobom poniżej 16. roku życia, a niektórzy politycy chcą, aby leki OTC poza aptekami były dostępne dopiero od 18. roku życia. Czy takie zmiany zlikwidują zjawisko nadużywania leków? Odpowiedź zależy od skuteczności nowych regulacji oraz edukacji – zarówno młodzieży, jak i dorosłych – na temat ryzyka związanego z nieodpowiedzialnym zażywaniem farmaceutyków.